Venom Wiki / Ebitonde byonna / Emisota gy'e Awusitureeliya

Nna. 0172 ku 1 402

Omusota tayiga

Notechis scutatus

Ku linnya: Gwatuumibwa olw'emiguyo gyagwo egiddugavu n'egya kyenvu, egifaanana ng'emiguyo gya tayiga.1

KittaEmu ku nsolo ezisinga okutta ku Nsi. Bw'ekuluma, kuba essimu okufuna obuyambi amangu ddala.Obuyambi obw'amangu n'eddagala eriwonya obusagwa (antivenom) biwonya abantu abasinga obungi. Kuba ennamba y'ebigwa bitalaze mangu ddala.

Emisota gy'e Awusitureeliya

KirumaKirya: Ennyama

Akabi eri abantu: KittaEmu ku nsolo ezisinga akabi mu nsi.

Omusota tayiga musota munene era gwa butwa bungi nnyo. Gubeera mu bukiikaddyo bwa Australia, nga mw'otwalidde ebizinga ebiri ku lubalama lw'ennyanja ne Tasmania. Erinnya lyagwo liva ku miguyo egiddugavu n'egya kyenvu egifaanana ng'emiguyo gya tayiga, wadde ng'langi zaagwo zaawukana nnyo. Okuluma kwagwo kusobola okutta omuntu. N'olwekyo gwe gumu ku misota abantu mu Australia gye bayigirizibwa okwegendereza n'okutegeera.1

Kibeera mu

Mu bukiikaddyo bwa Australia, nga mw'otwalidde ebizinga ebiri ku lubalama lw'ennyanja ne Tasmania1

Awusitureeliya ne Oseyaniya

Awaka

Emisota tayiga gitera kusangibwa mu bitundu ebiri okumpi n'ennyanja. Gyagala entobazi, emigga emitono, ebidiba n'ebifo ebirala ebiri okumpi n'amazzi agakulukuta. Mu bitundu by'abalimi n'abalunzi, gyekweka okumpi n'amazzi agatakalira. Okusinga gibeera ku ttaka, naye gisobola okuwuga, n'okulinnya emiti n'ebizimbe.1

Obuwanvu

90 cm okutuuka ku 2 m (3 ft okutuuka ku 6,6 ft)1

Omusota tayiga owa bulijjo ku kigero guba cm 90 obuwanvu, nga gusobola okutuuka ku cm nga 120, era waliwo ogwapimibwa nga gwa cm 200. Emisota tayiga egy'oku kizinga Chappell ku kigero giba nga cm 190.

Embiro ezisinga

nga 7,3 km/h (4,5 mph)

Ku lukalu, kuteebereza bwokka

Kirya ki?

Emisota tayiga gikozesa obutwa bwagyo okutta ebisolo bye girya. Emisota egibeera ku bizinga gyakulaakulana ne gifuna emitwe eminene okusobola okulya ebisolo ebinene.1

Ekifaananyi kya Omusota tayiga — Omusota tayiga. Ekifaananyi: Max Tibby. CC0, Wikimedia Commons.

Engeri y'okukitegeera

Gulina emiguyo egiddugavuko, egiyinza okulabika obulungi ennyo oba okuba egitali mitangaavu, mu langi okuva ku nzirugavu entono okutuuka ku nzirugavu ennyo.1
Langi yaagwo enkulu eyinza okuba eya kiragala ow'omuzeyituuni, kyenvu, kakobe-kitaka oba enzirugavu kiwalaata. Wansi waagwo wa kyenvu omutangaavu oba wa kakobe.1
Mu bibinja ebimu mulimu emisota egitaliiko miguyo, n'olwekyo emiguyo gyokka si kabonero ka kwesigwa.1
Ebiseera ebisinga gubeera nga mita 1.2 obuwanvu, nga gulina omubiri omugumu n'omutwe ogutali musongovu.1

Kitera okutabulwa ne: Langi si ngeri ya kwesigwa kwawula misota tayiga, wadde wakati w'ebika byagyo ebitono. Okutegeera omusota obulungi kusinga kukolebwa mukugu ng'akozesa ekyuma ekikebera obutwa (venom test kit) oba ng'abala amagamba gaagwo.1

Amaanyi g'obusagwa

Kiruma

Obusagwa buyita mu mannyo gaakyo amawanvu (fangs) oba mu mannyo amalala nga kiruma.

Obusagwa bwakyo bukola ki?

Obutwa bw'omusota tayiga bulimu eby'amaanyi ebirumba obusimu (neurotoxins), ebikosa okukwata kw'omusaayi (coagulants), ebimenya obutoffaali bw'omusaayi (haemolysins) n'ebyonoona ebinywa (myotoxins). Obubonero obusooka mulimu obulumi mu kifo ky'ekigere n'ensingo, okuwunya, okuzirika kw'omubiri (okuwulira ng'ekitundu kifudde) n'okutuuyana. Oluvannyuma, obuzibu mu kussa n'okusannyalala biyinza okuddirira mangu ddala.1

Kirina akabi kenkana wa eri abantu?

Akabi eri abantu: KittaEmu ku nsolo ezisinga akabi mu nsi.

Wakati wa 2005 ne 2015, emisota tayiga gye gyaluma ebitundu 17% eby'abantu abalumibwa emisota mu Australia emisota egyabaluma ne gitegeerekeka. Abantu 4 baafa ku bantu 119 abaakakasibwa nti obutwa bwabayingira. Gisobola okutta omuntu. Mu bantu abafa olw'okulumibwa emisota mu Australia, omusota ogwa kitaka (brown snake) gwokka gwe gusinga emisota tayiga okutta. Okunoonyereza okumu kwalaga nti abantu ebitundu 40% okutuuka ku 60% bafa singa tebafuna bujjanjabi.1

Amawulire amalungi: abasawo balina eddagala (antivenom) oba obujjanjabi ku kino.1

Kikola ki nga kitidde?

Bwe gutiisibwatiisibwa, omusota gubwatala omubiri gwagwo ne guyimusa omutwe waggulu w'ettaka, nga gwetegekera okuluma.1

Bwe kiruma

Kozesa enkola y'okunyiga n'okusiba ekitundu kireme okutambula (pressure immobilisation). Siba bbandeegi engazi era enzito ku kifo omusota we gwaluma, oluvannyuma weyongere okusiba okukka wansi n'okudda waggulu ku mukono oba ku kugulu okutuuka mu kinkwawa oba mu kisambi. Siba omukono oba okugulu ku kintu ekigumu (splint) bireme kutambula. Mu Tasmania tekyetaagisa kutegeera musota ogwaluma, kubanga eddagala lye limu eriziyiza obutwa (antivenom) lijjanjaba okulumibwa emisota gyonna egya Tasmania.1
Okunyiga n'okunyweza ekitundu (pressure immobilisation): zinga bandeeji egolomoka ennywevu ku kifo ekirumiddwa, oluvannyuma ogende waggulu ku kitundu kyonna, kinyweze n'omuti (splint), era omuntu muleke ateetambulira ddala okutuusa obuyambi lwe butuuka.
Tonaaza kifo ekirumiddwa: amalwaliro gasobola okukebera obusagwa obusigadde ku lususu okulonda eddagala eriwonya obusagwa (antivenom) erituufu.

Bulijjo sooka kuba ennamba y'ebigwa bitalaze (112, 000, 911). Buno bulagirizi bwa bujjanjabi obusooka obwa bulijjo, si kuwabula kwa musawo. Obujjanjabi obusooka obw'omusingi

Weekuume

Tokwatako, tokwata wadde okusoomooza ensolo ey'omu nsiko, ne bw'eba ntono, era ne bw'eba erabika nga yeebase oba nga efudde.
Gireke n'ebbanga. Bw'osisinkana emu, beera mukkakkamu, dda emabega mpola era gireke egende mu kkubo lyayo.
Bw'emu ekuluma: beera mukkakkamu, totambula, kuba ennamba y'ebigwa bitalaze (112, 000, 911) oba tuuka mu ddwaliro mangu. Jjukira bwe yali efaanana, ekifaananyi kiyamba.

Tekikunoonya. Kikozesa obusagwa bwakyo okukwata emmere oba okwekuuma, era kyandisinze kwekweka. Ebirala ku kwekuuma

Wa mu nsi?

Afirika Asiya Bulaaya Amerika ey'Obukiikakkono Amerika ey'Obukiikaddyo Awusitureeliya ne Oseyaniya

Kinene kyenkana wa?

Kiwanvu kyenkana wa?

kiwanvu nga kkapa ez'awaka 4 okuva ku nnyindo okutuuka ku mukirakiwanvu nga ndiizi 11 eziteekeddwa mu lunyiririkyandisobodde okudduka mita 100 mu sikonda 49 (omuntu asinga embiro yeetaaga 9,6)

Omusota tayiga kinene kyenkana wa bw'ogeraageranya ne GGWE?

Kubala bwokka mu browser yo. Tewali kitterekebwa wadde okusindikibwa wonna.

Kidduka kyenkana wa?

Omuntu atambula nga 5 km/h (3,1 mph)

Omusota tayiga nga 7,3 km/h (4,5 mph)

Omwana ku kagaali nga 12 km/h (7,5 mph)

kirungi okumanya

Ebituufu

Obutwa omusota bwe gufulumya buba milligramu 35 okutuuka ku 65, so ng'ate milligramu 3 zokka zisobola okutta omuntu.1

Omusota tayiga ow'oku kizinga Chappell gwe gusinga obunene mu kika kino, nga ku kigero guba obuwanvu obusukka fuuti 6 (nga mita 1.9).1

Emisota tayiga gisobola okulabibwa nga giwuga, nga girinnya emiti, n'okuyingira mu bizimbe.1

Emisota tayiga gikuumibwa amateeka mu masaza ga Australia agasinga obungi. Okugutta oba okugulumya kuyinza okukuviirako okutanzibwa okutuuka ku A$7,500.1

Emisota tayiga gigumira obunnyogovu, era giyinza okutambulatambula mu biro by'ekiro ebibuguumirivu.1

Emisota tayiga egya Tasmania gitera okuba emiteefu, oboolyawo kubanga gibeera mu bitundu ebinnyogovu.1

Omumenyi w'enfumo

Enfumo: Osobola okutegeera ekika ky'omusota tayiga ng'otunuulira langi yaagwo.

Amazima: Langi yaawukana nnyo okuva ku musota ogumu okudda ku mulala, era n'okusinziira ku biseera by'omwaka. N'olwekyo si ngeri ya kwesigwa kutegeera musota. Ekyuma ekikebera obutwa oba okubala amagamba bye bisinga okuba eby'amazima.1

Ku bakugu mu busagwa

Erinnya erya ssaayansi: Notechis scutatus
Ekibinja: Emisota gy'e Awusitureeliya
Amaka: Elapidae2
Ensengeka: Squamata
Ssemazinga: Awusitureeliya ne Oseyaniya
Abaana abawere: Emisota tayiga gizaala abaana abalamu, ebiseera ebisinga 20 okutuuka ku 30 omulundi gumu. Waliwo omusota omukazi ow'ebuvanjuba eyazaala 64, ekintu ekyewuunyisa ennyo.1
Akabi eri abantu: 5 / 5: Kitta3

Ebituufu we biva

Tiger snake (Wikipedia (CC BY-SA 4.0))
Notechis scutatus (iNaturalist): amannya n'ensengeka y'ebika.
Venom Wiki: omutendera gw'akabi, obunene obwa bulijjo n'okuteebereza kw'embiro bibyaffe. Laba engeri gye tubibalamu: Engeri gye tupimamu akabi.

Buli kituufu ku lupapula luno kirina ennamba eraga we kyava. Bwe tuba tukoze ensobi, tusonyiwe, tuli bayagazi ba nsolo, so si magazini ya ssaayansi. Tubuulire ku [email protected] tujja kugitereeza.

Enjaba erumwa enjala! Venom Wiki pulojekiti ya muntu omu: ya bwereere, tewali birango era tewali bikulondoola. Akasiimo akatono kayamba okugikuuma ku yintaneti.Liisa enjaba